© 2023 by Coming Soon

Proudly created with Wix.com

यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे ।

प्रप्र वयममृतं जातवेदसं प्रियं मित्रं न शंसिषम् ॥१॥ - ऋ. ६.४८.१

 

व्यवहारे, अयं कथितुं शक्यन्ते यत् संसारे या कापि घटना अस्माकं चक्षुषः समक्षे घटति, अस्माकं चेतना येन प्रकारेण तस्याः घटनायाः संज्ञानं करोति, तत् जातवेदा अस्ति। अस्माकं समक्षे यः चित्रः प्रकटयति, तत् घृणोत्पादकं भवितुं शक्यते, शत्रुता उत्पादकं भवितुं शक्यते। किन्तु उपरोक्ता ऋचा कथयति यत् जातवेदः प्रिय मित्र इव भवेत्। अपि च। अयं जातवेदः अमृतं भवेत्। संसारे प्रायः अयं घटति यत् कस्यचित् जनस्य दर्शनं अस्माकं अन्तरे श्रद्धां उत्पादयति। किन्तु कालान्तरेण सा श्रद्धा अश्रद्धायां परिवर्तयति। तैत्तिरीयआरण्यके १.१८.१ अष्टदिक्षु अग्नेः अष्टनामानां निर्देशमस्ति। आग्नेयकोणे जातवेदा नाम अस्ति। अग्निकोणः श्रद्धा – अश्रद्धायाः स्थानमस्ति।

 

हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतः स्रजाम् ।

चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ।

श्रीसूक्तस्य प्रथमा ऋचायाः (हिरण्यवर्णां इति) विनियोगं वैष्णव - अर्चायां महालक्ष्म्याः नेत्रोन्मीलने अस्ति। योगस्य भाषायां नेत्रोन्मीलनं समाधितः व्युत्थानस्य स्थितिः भवितुं शक्यते। समाधितः व्युत्थानोपरि जगतस्य बोधः भवति। सरस्वतीरहस्योपनिषदि व्युत्थानस्य प्रक्रियायाः विभाजनं अस्ति, भाति, प्रिय, नाम एवं रूपे अस्ति। एभ्यः प्रथमत्रयाणां सम्बन्धः अन्तर्जगतेन सह अस्ति, अन्तिमानां द्वयानां बाह्यजगततः। ऋग्वेदे (३.२०.३ एवं ८.११.५) जातवेदा सह नाम शब्दस्य उल्लेखमस्ति। ऋग्वेदे ४.४३.१०(?) जातवेदा सह रूपस्य उल्लेखमस्ति। अतः अनुमानमस्ति यत् जातवेदा अपि समाधितः व्युत्थानोपरि जगतः प्रतीत्याः स्थितिरस्ति।

 

ताम् मावह जातवेदो लक्ष्मीम् अनपगामिनीम् ।

यस्याम् हिरण्यम् विन्देयम् गाम् अश्वम् पुरुषान् अहम् ।

श्रीसूक्तस्य अस्मिन् ऋचायां जातवेदा अग्नितः  प्रार्थना अस्ति यत् सा अग्निः मम उपयोग हेतु चन्द्रां, हिरण्मयीं लक्ष्मीं आह्वयतु। न केवलं इदमेव, अपितु सा लक्ष्मी अपगामिनी न भवेत्, अपितु अनपगामिनी भवेत्। लक्ष्म्याः स्वभावः चंचला भवति। सा न कुत्रापि स्थैर्यैण तिष्ठति। अस्मिन् जगते सामान्य रूपेण वयं कस्य आह्वानं कुर्वामः। भोजनस्य आनन्दं प्राथमिकता अस्ति। रजनीश महोदय इत्यादयः जनाः कथयन्ति यत् भोजने यो रसः अस्ति, तस्य अनुभूतिः यदि कस्मिन्नपि अवसरे   भवति, तदनुभूतेः पुनरावृत्तिः  पुनः पुनः कर्तुं न शक्यमस्ति। एकवारस्य अनुभूतिः स्थायी भवितुमर्हति। अयं स्थायी अनुभूतिः अपि लक्ष्मी अनपगामिनी भविष्यति। ऋग्वेद ३.१.२० अनुसारेण जन्मञ्जन्मन्निहितो जातवेदाः अर्थात् अनुभवः जन्मजन्मान्तरेणापि स्थायी भवितुं शक्यते। या विद्या एकस्मिन् जन्मनि गृहीतं अस्ति, तस्याः सातत्यं आगामी जन्मेपि भवितुं आवश्यकता अस्ति।

श्रीसूक्तस्य द्वितीया ऋचा अपेक्षा करोति यत् हिरण्यतः पूर्वाः ये स्थितयः सन्ति, तेषां प्राकट्यं अस्माकं चेतनायाः समक्षे न भवेत्। हिरण्य-पूर्वाणां स्थितीनां संज्ञा शतपथब्राह्मणानुसारेण सलिल, फेन, बुद्बुद, मृदा, शर्करा, अयः आदीनि सन्ति।  

     अयं प्रतीयते यत् पुराणेषु लक्ष्म्याः स्थाने नारायण - बलं धारणा अपि अस्ति। एवं जातवेदा शब्दस्य रूपान्तरणम् नारायण शब्द द्वारा भवति –

हिरण्यवर्णां हरिणीं हिरण्यरजतात्मिकाम्। चान्द्रीं स्वर्णमयीं लक्ष्मीं नारायणो म आवह॥ - ल.ना.सं. १.११७.४०

अतः नारायण – बल रूपीं लक्ष्मीं केन प्रकारेण अधिकाधिक प्रतथरूपेण धारणीयः, अस्य प्रश्नस्य उत्तरं वेदानुसारेण जातवेदा शब्दे निहितमस्ति। जातवेदस्य शब्दस्य किं अर्थं भवितुं शक्यते। अनुमानानुसारेण, यदा समाधितः व्युत्थानं भवति, यदा जगतः भानं भवति, सा स्थितिः जातवेदा नामधेयं धारणाय उपयुक्तं अस्ति। अन्य अर्थे, कस्यचिद् द्रव्यस्य स्व-इन्द्रियेभिः सम्यक् ज्ञानप्राप्तिः जातवेदा नाम धारितुं शक्यते। जातवेदा अग्नेः एका संज्ञा भवति। अग्निः अर्थात् भूतानां रसं, भूतानां सारं। जातवेदा अग्नेः प्रकृतिः कः भवति। ऋग्वेदानुसारेण –

विश्वेषामदितिर्यज्ञियानां विश्वेषामतिथिर्मानुषाणाम् ।

अग्निर्देवानामव आवृणानः सुमृळीको भवतु जातवेदाः ॥ - ४,००१.२० 

अर्थात् अयं अग्निः अ-दिति भवितुं अर्हति, अतिथि भवितुं अर्हति। तदैव जातवेदा जातवेदा भविष्यति। सर्वाणि इन्द्रियाणि भूतानां रसानां ग्रहणं कुर्वन्ति। तेषां सर्वेषां ग्रहणमध्ये  तारतम्यस्य स्थापनं अपेक्षितं भवति येन सः अनुभवः धारा रूपेण भवतु, न खण्ड रूपे।

 

     ऋग्वेदस्य खिले कथनं भवति यत् यमः मृत्यु द्वारा मां पूतं करोतु, जातवेदा ऊर्जयन्त्या मां पुनातु –

इन्द्रस् सुनीती सह मा पुनातु सोमस् स्वस्त्या वरुणस् समीच्या ।

यमो राजा प्रमृणाभिः पुनातु माम् जातवेदा मोर्जयन्त्या  पुनातु । - खिल ३.१०.५

 

ऊर्जयन्त्याः किं अर्थं भवितुं शक्यते, अयं ऊर्जा शब्दस्य टिप्पणीतः अत्र उद्धृतमस्ति –

वैदिक साहित्ये इष एवं ऊर्ज द्वि शब्दाः सन्ति। इष अर्थात् आकाशतः वृष्टि रूपेण अन्नस्य प्राप्तिः। ऊर्ज अर्थात्त वृष्टि द्वारा पृथिव्योपरि जीवनस्य, ओषधस्य यः वृद्धिं भवति, तदूर्जमस्ति। अथवा इष रूपी यः अन्नम् प्राप्तं भवति, तस्मिन् रसस्य स्थापनं ऊर्ज द्वारा भवति। अथवा अयमपि संभवमस्ति यत् इषः अक्षीय ऊर्जा अस्ति। अस्य अक्षीया ऊर्जायाः चतुर्दिक प्रसरणं ऊर्जमस्ति। ऊर्ज शब्दस्य मूलं ऋजु अस्ति।

 

इमं स्तोमं अर्हते जातवेदसे रथमिव सं महेमा मनीषया।

भद्रा हि नः प्रमतिरस्ति संसद्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव।। - ऋ. १.९४.१  

अग्नेः सम्बन्धं छन्दोभिः सह भवति, इन्द्रस्य स्तोमेभिः सह। स्तोमाः सामगानतः सम्बद्धाः सन्ति। अयं अनुमानं अस्ति यत् छन्दः स्थिति मध्ये सर्वं द्रव्यं सामान्य, अविशेष संज्ञा ग्रहीष्यति। न कोपि प्रमुखं भविष्यति। किन्तु स्तोमस्य विषये विशेष स्थितिः भविष्यति, यः स्थितिः न सामान्यः अस्ति। आधुनिक विज्ञानानुसारेण अयं बोस आईन्स्टीन एवं फर्मी डिराक सांख्यिकी द्वारा व्यक्तं कर्तुं शक्यन्ते। इमं स्तोमं अर्हते जातवेदसे अनुसारेण अत्र जातवेदा इन्द्र – तुल्यं भवति। यथा इन्द्रस्य सख्यं मरुद्भिः सह अस्ति, एवं प्रकारेण वयं जातवेदा अग्नेः सखायाः भवामः।

स्तोम उपरि टिप्पणी

 भारुण्ड सामगानम् (विद्वान् श्री महाबलेश्वर भट्ट द्वारा)

  संदर्भाः -

जागर्षि त्वम् भुवने जातवेदो जागर्षि यत्र यजते हविष्मान् । - २,३ १    

हिरण्य वर्णाम् हरिणीम् सुवर्ण रजत स्रजाम् ।

चन्द्राम् हिरण्मयीम् लक्ष्मीम् जातवेदो ममावह । - २,६ १          

ताम् मावह जातवेदो लक्ष्मीम् अनपगामिनीम् ।

यस्याम् हिरण्यम् विन्देयम् गाम् अश्वम् पुरुषान् अहम् । - २,६ २

 

इन्द्रस् सुनीती सह मा पुनातु सोमस् स्वस्त्या वरुणस् समीच्या ।

यमो राजा प्रमृणाभिः पुनातु माम् जातवेदा मोर्जयन्त्या  पुनातु । - खिल ३.१०.५

सहस्र सम्मिताम् दुर्गाम् जातवेदसे सुनवाम सोमम् । - ४,२ ५          

विपुलम् वनम् बह्व् आकाशम् चर जातवेदः कामाय – खिल ७ ३

एता ते अग्ने जनिमा सनानि प्र पूर्व्याय नूतनानि वोचम् ।

महान्ति वृष्णे सवना कृतेमा जन्मञ्जन्मन्निहितो जातवेदाः ॥ - ३,००१.२०  

जन्मञ्जन्मन्निहितो जातवेदा विश्वामित्रेभिरिध्यते अजस्रः ।

तस्य वयं सुमतौ यज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम ॥ - ३,००१.२१

नमस्यत हव्यदातिं स्वध्वरं दुवस्यत दम्यं जातवेदसम् ।

रथीर्ऋतस्य बृहतो विचर्षणिरग्निर्देवानामभवत्पुरोहितः ॥ - ३,००२.०८  

मित्रो अग्निर्भवति यत्समिद्धो मित्रो होता वरुणो जातवेदाः । - ३,००५.०४  

यथायजो होत्रमग्ने पृथिव्या यथा दिवो जातवेदश्चिकित्वान् - ३,०१७.०२ 

अग्निरस्मि जन्मना जातवेदा घृतं मे चक्षुरमृतं म आसन् । - ३,०२६.०७  

अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुधितो गर्भिणीषु ।

दिवेदिव ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः ॥ - ३,०२९.०२

या ते अग्ने पर्वतस्येव धारासश्चन्ती पीपयद्देव चित्रा ।

तामस्मभ्यं प्रमतिं जातवेदो वसो रास्व सुमतिं विश्वजन्याम् ॥ - ३,०५७.०६  

विश्वेषामदितिर्यज्ञियानां विश्वेषामतिथिर्मानुषाणाम् ।

अग्निर्देवानामव आवृणानः सुमृळीको भवतु जातवेदाः ॥ - ४,००१.२०

प्रत्यग्निरुषसो जातवेदा अख्यद्देवो रोचमाना महोभिः ।

आ नासत्योरुगाया रथेनेमं यज्ञमुप नो यातमच्छ ॥ - ४,०१४.०१  

न्यग्निं जातवेदसं होत्रवाहं यविष्ठ्यम् ।

दधाता देवमृत्विजम् ॥ - ५,०२६.०७

यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे ।

प्रप्र वयममृतं जातवेदसं प्रियं मित्रं न शंसिषम् ॥ - ६,०४८.०१

तामग्ने अस्मे इषमेरयस्व वैश्वानर द्युमतीं जातवेदः ।

यया राधः पिन्वसि विश्ववार पृथु श्रवो दाशुषे मर्त्याय ॥ - ७,००५.०८

अमृतं जातवेदसं तिरस्तमांसि दर्शतम् ।

घृताहवनमीड्यम् ॥ - ८,०७४.०५

ब्रह्म च ते जातवेदो नमश्चेयं च गीः सदमिद्वर्धनी भूत् ।

रक्षा णो अग्ने तनयानि तोका रक्षोत नस्तन्वो अप्रयुच्छन् ॥ - १०,००४.०७

ऐच्छाम त्वा बहुधा जातवेदः प्रविष्टमग्ने अप्स्वोषधीषु ।

तं त्वा यमो अचिकेच्चित्रभानो दशान्तरुष्यादतिरोचमानम् ॥ - १०,०५१.०३

प्र देवं देव्या धिया भरता जातवेदसम् ।

हव्या नो वक्षदानुषक् ॥ - १०,१७६.०२

आग्नेयः श्येनः । जातवेदा अग्निः । गायत्री ।

प्र नूनं जातवेदसमश्वं हिनोत वाजिनम् ।

इदं नो बर्हिरासदे ॥ - १०,१८८.०१

अस्य प्र जातवेदसो विप्रवीरस्य मीळ्हुषः ।

महीमियर्मि सुष्टुतिम् ॥ - १०,१८८.०२

या रुचो जातवेदसो देवत्रा हव्यवाहनीः ।

ताभिर्नो यज्ञमिन्वतु ॥ - १०,१८८.०३

*उदु त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः। दृशे विश्वाय सूर्यम्॥ - तै.सं. १.४.४३.१

*जातवेदः शिवो भव। - तै.सं. ४.१.९.४

*अग्नेः पूर्वदिश्यस्य स्थाने स्वतेजसा भानि । जातवेदस उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेजसा भानि ।- तै.आ. १.१८.१

*तद्यज्जातं जातं विन्दते तस्माज्जातवेदाः। - मा.श. ९.५.१.६८

*प्राणो वै जातवेदाः स हि जातानां वेद। - ऐ.ब्रा. २.३९

*यज्जातः पशूनविन्दत तज्जातवेदसो जातवेदस्त्वम्। - मै.सं. १.८.२

*या वा अग्नेर्जातवेदास्तनूस्तयैव प्रजा हिनस्त्यग्निहोत्रे भागधेयमिच्छमानः – काठ.सं. ६.७

*सोऽध्वरा करति जातवेदा इति शंसति वायुर्वै जातवेदा वायुर्हीदं सर्वं करोति यदिदं किंच। - ऐ.ब्रा. २.३४

*सो ऽब्रवीज्जाता वै प्रजा अनेनाविदमिति यदब्रवीज्जाता वै प्रजा अनेनाविदमिति तज्जातवेदस्यमभवत्तज्जातवेदसो जातवेदस्त्वम्। - ऐ.ब्रा. ३.३६

*जातवेदसे सुनवाम सोमम् इति जातवेदस्याऽच्युता। यज्ञेन वर्धत जातवेदसमिति जातवेदस्य वृधन्वद्द्वितीयेऽहनि द्वितीयस्याह्नो रूपम् - ऐ.ब्रा. ४.३२, ५.२, ५.८, ५.१५, ५.१७, ५.१९, ५.२१

जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्याच्युता त्वमग्ने प्रथमो अङ्गिरा ऋषिरिति जातवेदस्यम्पुरस्तादुदर्कं तृतीयेऽहनि तृतीयस्याह्नो रूपं – ऐ.ब्रा.५.२

* जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्यां पुरस्तात्सूक्तस्य शंसति स्वस्त्ययनं वै जातवेदस्या स्वस्तितायै स्वस्त्ययनमेव तत्कुरुते, इति । इमं स्तोममर्हते जातवेदस इति जातवेदस्यं समानोदर्कं - ऐ.आ. १.५.३(तु. ऐ. ४.३०)

*एषा वा अस्य(अग्नेः) जातवेदस्या तनूः क्रूरैतया वा एष पशून्शमायते। - मै.सं. १.८.६

*पिता पुत्राय लोककृज् जातवेदो नया ह्य् एनं सुकृतां यत्र लोकः। अस्माद् वै त्वम् अजायथा एष त्वज् जायतां स्वाहा इति। जै. १.४५

*यज्ञा वो अग्नये इति षड्भिर् अक्षरैः प्रस्तौति। गिरा च दक्षसे इति षड्भिर् अक्षरैर् आदिम् आदत्ते। तद् द्वादश संपद्यन्ते। द्वादशाक्षरा जगती। जगतीं प्रथमतः पर्यूहन्ति। तज् जगत्या विमुच्यन्ते। प्र वयम् अमृतं जातवेदसम् इत्य् एकादशाक्षराणि संपद्यन्ते। एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्। तत् त्रिष्टुभा विमुच्यन्ते। प्रियं मित्रं नु शंसिषम् इत्य् अष्टाभिर् अक्षरैर् निधनम् उपयन्ति। - जै. १.१७८

*तद् आहुर् - मिथुनानि पञ्चाहान्य्, अमिथुनं षष्ठम् अहः। तद् यद् इमं स्तोमम् अर्हते जातवेदस इत्य् आग्नेयम् आज्यं भवति, तेनैव मिथुनं षष्ठम् अहः क्रियते। रथम् इव सं महेमा मनीषयेत्य् एतेन मिथुनं क्रियते। होता वै पूर्वेष्व अहस्सु यजमानायाशिषम् आशास्त उद्गातैतस्मिन्। यो वै साम्नाशिषम् आशास्ते मीयत इव वै तस्य। तद् यद् अग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव, अग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तवेति भवति, भेषजम् एवैतेन प्रायश्चित्तिं कुर्वते। तथा हास्य न मीयते। जै. ३.१४०

This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now